Ժամանակակից աշխարհում, որտեղ արժեքը հաճախ չափվում է ուժով, տարածքով կամ թվաքանակով, հայ ժողովրդի պատմության և նրա գոյության յուրահատուկ մոդելի հասկանալն ավելի կարևոր է, քան երբևէ։ Իրական քաղաքակրթությունը, ինչպես ցույց է տալիս պատմությունը, գոյատևում է ոչ թե ներգրավված ուժով կամ տարածքային գերակշռությամբ, այլ շարունակականությամբ, ներառականությամբ, բազմազանությամբ և հիշողությամբ։
Հայ ժողովրդի գենետիկան վերջին տարիների հետազոտություններով բացահայտում է այս մոդելի խորքային ճշմարտությունը։ Հայերը ձևավորվել են բազմաշերտ, բայց կայուն համակարգով, որտեղ ոչ մի հապլախումբ կամ գենետիկական շերտ չի գերիշխել ամբողջությամբ։ Սա ուղղակիորեն արտացոլում է մեր քաղաքի, պետության և մշակույթի կառուցվածքային սկզբունքները։ Այս բազմաշերտությունը ոչ միայն չի խանգարում, այլև դառնում է ժողովրդական ինքնության պահպանման հզոր գործիք, և հենց սա է հանդիսանում հայ ժողովրդի քաղաքակրթական մոդելի հիմքը։
Գենետիկայի տերմինաբանությամբ, հապլախումբը մարդկանց հապլոտիպերի խմբավորում է (գենետիկ փոփոխությունների հավաքածու), որոնք ունեն ընդհանուր նախնիներ՝ սովորաբար հազարավոր տարիների հեռավորությամբ։ Հապլախումբը ցույց է տալիս, թե ինչպես են որոշակի գենետիկ փոփոխություններ փոխանցվել սերնդեսերունդ, և թույլ է տալիս հետազոտողներին հասկանալ մարդու գենետիկ ծագումն ու շարժումը պատմության ընթացքում։
Հայերի գենետիկան վկայում է հազարամյակների շարունակական բնակության մասին Հայկական լեռնաշխարհում։ Այստեղ մարդիկ գալիս են, անցնում են, կայսրությունները ձևավորվում ու փլուզվում են, սակայն բնակչության միջուկը մնում է անփոփոխ։ Այս շարունակականությունը, ի տարբերություն Եվրոպայի հարթավայրերում տեղի ունեցած հայրական գծերի մենաշնորհային գերիշխման, ցույց է տալիս, որ հայերի քաղաքակրթությունը կառուցված է տվյալ տարածքում մնալու և պահպանելու, ոչ թե նվաճելու կամ արագ տարածվելու և տարածքներից հեռանալու վրա։ Լեռնաշխարհի բնական սահմանները թույլ չեն տվել զանգվածային ներխուժումներ կամ մեկ ուղղությամբ գերիշխանություն, ինչը թույլ է տվել ներսից պահպանել բազմազանությունը՝ առանց այն քայքայելու։ Գենետիկ խառնուրդները, որոնք արտացոլում են նոր շերտերի ներգրավումը, երբեք չեն վնասել հիմքը, այլ ներդրվել են համակարգի մեջ՝ ապահովելով հասարակության ներքին հավասարակշռությունը։
Այս բազմաշերտությունը ուղղակիորեն արտացոլում է այն սկզբունքը, որ քաղաքակրթությունը գոյատևում է ներդաշնակությամբ, ոչ գերիշխանությամբ։ Լեզուն, մշակույթը և հիշողությունը՝ հայերենը, ճարտարապետությունը, Եկեղեցին, ավանդույթները, հանդես են գալիս որպես այդ էության տարբեր արտահայտություններ։ Հայերենը, որպես ինքնուրույն հնդեվրոպական ճյուղ, վկայում է նույն բանի մասին, ինչ գենետիկան՝ հին շարունակականության և ոչ փոխառված ինքնության մասին։ Մշակույթը, ճարտարապետությունը, ավանդույթը, լեզուն, կրթությունը և նաև պետական ինստիտուտները միայն չեն փոխանցում արժեքներ, այլ ծառայում են հիշողության գործնական մեխանիզմի։ Երբ պետականությունը կորսվել է, հիշողությունը մնացել է, ինչը վկայում է, որ հայ ժողովրդի քաղաքակրթական միջուկը գոյատևում է, անկախ ժամանակակից քաղաքական ու արտաքին ճգնաժամերից։
Պատմական օրինակները բազմազան են։ Արշակունիների պետությունը և հետագայում Կիլիկիայի թագավորությունը ցույց են տալիս նոր միջավայրերում գոյատևելու ունակությունը՝ պահելով ազգային էությունը և ինտեգրելով տարբեր ժողովուրդներ։ Տարածաշրջանային և ժողովրդական պատմություններն ու ավանդույթները, օրինակ՝ «Սասունցի Դավիթը», ցույց են տալիս, որ հիշողությունը և ազգային ինքնությունը կարող են պահպանվել նույնիսկ պետականության կորստի պայմաններում։ Նմանապես՝ 20-րդ դարի Հայկական ցեղասպանության ժամանակ և տարածքային կորստի պայմաններում հայերը պահպանեցին իրենց մշակութային և լեզվական ինքնությունը, ստեղծեցին նոր համայնքներ և շարունակեցին զարգացնել քաղաքակրթությունը՝ ներքին բազմազանության հիման վրա։ Այս իրադարձությունը հրաշալիորեն ցուցադրում է, որ հայերի քաղաքակրթական միջուկը վեր է պետական կորստից։
Այս քաղաքակրթական մոդելն ուղղակիորեն առնչվում է նաև մեր ներկա քաղաքականությանը։ Քաղաքականությունը պետք է համապատասխանի ժողովրդի քաղաքակրթական միջուկին, այլ ոչ թե փորձի ձևավորել կամ համապատասխանեցնել այն անցողիկ ու ժամանակավոր շահերի և ճնշումների տակ։ Հայկական մոդելը պահանջում է պետական մտածողություն, որը չի սահմանափակվում կարճաժամկետ հաշվարկներով կամ իրավիճակային ճգնաժամերի արձագանքով։ Այն պահանջում է քաղաքականություն, որը գնահատում է ոչ միայն օրվա շահը, այլ նաև երկարաժամկետ պահպանությունը, ազգային
About the Author
