Հայաստանում այսօրվա ամենախորքային և արտասովոր երևույթներից մեկը, որը գերազանցում է նույնիսկ քաղաքական բևեռացումը կամ ինստիտուցիոնալ թուլությունը, մտավորականության լռությունն է բարոյական և հոգևոր լարվածության պահերին։ Այս լռությունը հատկապես նկատելի է Հայ առաքելական եկեղեցու շուրջ ընթացող հանրային քննարկումների ընթացքում՝ նրա դերի և ապագայի վերաբերյալ։ Իրականում, այն մարդկանց ներգրավումը, որոնցից ավանդաբար ակնկալվում է հասարակության անունից մտածել ու խոսել, հազվադեպ է։
Այս լռությունը, սակայն, պատահական չէ և չի կարող դիտարկվել որպես չեզոք դիրքորոշում։ Այն ունի խոր պատմական արմատներ և վտանգավոր ժամանակակից հետևանքներ։
Համաշխարհային պատմության ընթացքում հասարակությունները բազմիցս կանգնել են այնպիսի պահերի առաջ, երբ վճռորոշ պայքարը ոչ թե արտաքին թշնամիների և պետության միջև էր, այլ բարոյական պատասխանատվության և մտավոր լռության։
Հայ մտավորականության զգալի մասը ձևավորվել է խորհրդային մշակութային միջավայրում, որտեղ կրոնը դիտարկվում էր ոչ միայն որպես անձնական հավատք, այլ որպես մտավոր «հետամնացություն»։ Աթեիզմը պարզապես աշխարհայացք չէր, այլ «առաջադեմ» մտածողության ինքնության նշան։ Արդյունքում շատ մտավորականներ վարժվեցին կրթությունը դիտել որպես զուտ տեխնիկական գիտելիք՝ անջատված կյանքի իմաստից, էթիկան՝ որպես ձևական կանոնների համակարգ՝ կտրված հոգևոր արմատներից, իսկ հանրային պատասխանատվությունը՝ որպես մասնագիտական պարտականություն՝ առանց ներքին բարոյական չափի։ Այս ժառանգությունը անկախությունից հետո չվերացավ. այն պարզապես վերափոխվեց՝ դառնալով լուռ, սովորական հեռավորություն Եկեղեցուց՝ որպես բարոյական ինստիտուտ։
Այսօր այդ հեռավորությունը երևում է կրոնական կյանքի նկատելի թուլացման մեջ։ Շատ կրթված քաղաքացիների համար Եկեղեցին ընդունելի է միայն որպես ծես՝ մոմ վառել, մեծ տոներին խաչակնքվել, բայց մերժելի է որպես մտորումների, քննադատության կամ երկխոսության տարածք։ Հավատքը վերածվում է ձևական գործողության, ոչ թե պատասխանատվության։ Իսկ մտավոր կյանքը դառնում է տեխնիկական, ոչ թե բարոյական։ Այդ պահին հասարակությունը կարող է լինել բարձր կրթված, բայց միաժամանակ խորապես ապակողմնորոշված։
Այս իրավիճակը ստեղծում է մեծ դատարկություն։ Երբ մտավորականները հեռանում են բարոյական խոսքից, այդ տարածքը արագ լցվում է ծայրահեղություններով, երբ ղեկավարներն օգտվում են հասարակության զգացմունքներից և ակնկալիքներից՝ սեփական շահի կամ իշխանության համար, գերագնահատելով հեշտ հասանելի և զգացմունքային լուծումները, իսկ որոշ հարցերում շրջանցելով խորքային վերլուծությունը կամ երկարաժամկետ ռազմավարությունը։
Այս առումով Ալբեր Քամյուն պնդում էր, որ մտավորականի ամենամեծ հանցագործությունը սխալը չէ, այլ անտարբերությունը։ Բարոյական ճգնաժամի ժամանակ լռությունն ինքնին վերածվում է մասնակցության ձևի։ Երբ անարդարությունը դառնում է համակարգային, չեզոքությունն այլևս հավասարակշռված դիրք չէ, այլ խղճի լուռ հանձնման ակտ։
Այս նախազգուշացում կարելի է գտնել նաև Ջորջ Օրուելի գործերում։ Նա ցույց էր տալիս, որ բռնակալ համակարգերը հիմնականում չեն ապավինում բացահայտ ուժին. նրանք ավելի շատ հենվում են կրթված մարդկանց վրա, ովքեր սովորում են արդարացնել սուտը, ընդունել անհեթեթ գաղափարները՝ որպես բնականություն, և լեզվի խեղաթյուրումը՝ գոյատևելու միջոց։ Այդպիսի պայմաններում իշխանությունը չի վախենում ընդդիմությունից, այլ վախենում է պարզ և ուղիղ ճշմարտությունից։
Արևելաեվրոպական փիլիսոփայական մտքում ձևակերպվեց «ճշմարտության մեջ ապրելու» գաղափարը՝ որպես դիմադրության ձև։ Այդ փորձը ցույց տվեց, որ բարոյական կաթվածահար վիճակում հայտնված հասարակությունները չեն ազատագրվում հանկարծակի հեղափոխություններով, այլ՝ գրողների, ուսուցիչների, գիտնականների և արվեստագետների խղճի դանդաղ արթնացմամբ, երբ նրանք հրաժարվում են մասնակցել հավաքական ինքնախաբեությանը։
About the Author
